مسجد تون، تنها بنای کهن و زنده فردوس

در حال حاضر «مسجد جامع فردوس» یا «تون» تنها بنای کهن و زنده فردوس از اواخر قرن ششم هجری قمری است که هنوز با صلابت کاربری خود را حفظ کرده و عظمت و اهمیت تون قدیم را قبل از تهاجم خونبار «هلاکوخان» مغول نشان می‌دهد.

رجبعلی لباف‌خانیکی، پژوهشگر و باستان‌شناس در گفت‌گو با ایسنا اظهار کرد: شهر فردوس کنونی تا سال ۱۳۱۴خورشیدی «تون» نام داشته و مسجدی که اکنون مورد بحث ما است «مسجد جامع تون» بوده است.

وی اضافه کرد: اگر چه علامه دهخدا در لغت‌نامه واژه تون را خرقه، روده، رَحِم، جثۀ آدمی و گلخن معنی کرده، اما به نظر می‌رسد که وجه تسمیه تون بیشتر به «بافندگی» مرتبط باشد، زیرا در نواحی جنوب خراسان (قهستان) به کارگاه بافندگی «تون» می‌گویند و برخی نویسندگان شهر تون را به جهت فراوانی گارگاه‌های بافندگیش پر آوازه دیده‌اند از جمله «ناصرخسرو» در سفرنامه‌اش این گونه نوشته است «شهر تون شهر بزرگی بوده است … و گفتند در این شهر چهارصد کارگاه بوده است که زیلو بافتندی» و «مقدسی» نیز نوشته است که «بیشتر اهالی آن شهر بافندگانند».

مسجد تون
مسجد تون

لباف‌خانیکی ادامه داد: با توجه به آثار و شواهد بازمانده و نیز رد پای پر رنگ تون در متون تاریخی و سفرنامه‌ها از صدر اسلام تا سال ۱۳۴۷خورشیدی که زلزله‌ای مهیب آن را در هم کوبید، شهر تون یا فردوس کنونی همواره از رونق برخوردار بوده و اگر چه قحطی‌ها، یورش‌ها و زلزله‌ها آسیب‌هایی به آن وارد کرده اما هیچ‌گاه از نقشه جغرافیا محو نشده است.

وی خاطرنشان کرد: ستون‌های برجای مانده از صدر اسلام و محرابی از قرن ششم هجری قمری در مسجد کوشک، مسجد جامع دو ایوانی عصر خوارزمشاهی، بخش نوسازی شده مسجد کوشک و حمام کوشک مربوط به دوران تیموری، امامزاده ابراهیم متعلق به دوران تیموری و صفوی و مدارس بزرگ علیا و حبیبیه بازمانده از دوران صفوی و حمام‌ها و آب‌انبارهای متعدد متعلق به دوران‌های مختلف نشانه‌هایی از اهمیت و اعتبار همیشگی شهر تون است. اما از میان آن‌ها «مسجد جامع» جایگاه خاص و والایی دارد.

مطلب جذاب دیگر  ششمین جشنواره ملی فرهنگ عشایر ایران زمین«کوچ» در یاسوج

این باستان‌شناس خراسانی گفت: این مسجد که اکنون در میانه شهر ویرانه تون و در کنار راه ارتباطی فردوس بشرویه واقع شده است، یکی دیگر از مساجد دو ایوانی خراسان است که بنای آن از نقشه و تزئینات معماری همان بناها برخوردار است.

لباف‌خانیکی گفت: مسجد جامع تون مانند دیگر مساجد دو ایوانی «سبک خراسانی» متشکل از یک میان‌سرا، یک ایوان قبله، ۲ شبستان بر دو سوی ایوان قبله و ایوان دیگری مقابل ایوان قبله و ۲ رواق در ۲ جانب شرق و غرب مسجد بوده که بعدها تغییراتی در آن داده شده است، از جمله ایوان شمالی مقابل ایوان قبله جمع‌آوری و به شبستان بزرگ ستونداری تبدیل شده و یک ردیف چشمه طاق نیز به جلو رواق‌های ۲ جانب مسجد اضافه شده که در نتیجه در حال حاظر فقط نما و ساختار جبهه سمت قبله مسجد شیوه معماری عصر خوارزمشاهی را نمایندگی می‌کند. اگرچه آن هم در پی خسارت زیادی که از زلزله سال ۱۳۴۷خورشیدی دیده، مرمت و بازسازی شده است.

مسجد جامع تون از مهم‌ترین جاذبه های شهر فردوس
مسجد جامع تون از مهم‌ترین جاذبه های شهر فردوس

وی ادامه داد: مصالح ساختمانی این مسجد آجر است که دیوارها، پوشش‌ها و تزیینات معماری را شکل داده‌اند. مشخصه معماری مسجد جامع تون که با دیگر مساجد ۲ ایوانی سبک خراسانی وجه مشترک دارد، علاوه بر نقشه، پوشش جناقی با طاق و تویزه و آجرهای مشبک گره‌دار و آجرهای تراش تزئیناتی است.

این پژوهشگر خراسانی عنوان کرد: هنرمند معمار کوشیده است با تنوعی که به چیدمان آجرهای تراش داده، نقش‌های گوناگونی را بر نمای پایه‌ها و لچکی‌ها به نمایش بگذارد. هنرمند همانند مسجد جامع زوزن سرتاسر نمای هر یک از پایه‌های ایوان را با ۲ قاب «لا» مانند که با استفاده از آجرهای تراش تزیینی شکل گرفته، پوشانده و پس از آن درون قاب‌ها را با آجرهای مشبک مستطیل شکل و حد فاصل دو قاب بر هر طرف ایوان را به شیوه «مسجد جامع گناباد» با آجرهای مشبک بزرگ مربع شکل پوشانده‌اند، به گونه‌ای که سرتاسر پایه منقوش به نقش گره به نظر آید با این تفاوت که ۲ قاعده آجرهای تزئینی این مسجد از حاشیه‌های تزئینی برخوردارند.

مطلب جذاب دیگر  برای ثبت جهانی، به گردشگری همدان اجحاف شده است

لباف‌خانیکی اضافه کرد: در تزیینات معماری این مسجد نیز از تلفیق آجر و کاشی به گونه‌ای متفاوت استفاده شده است، به این شکل که درون هر یک از ۲ زاویه حاصل از تلاقی ۲ قاب «لا» مانند را با یک قطعه کاشی فیروزه‌ای رنگ مثلث شکل پر کرده‌اند.

وی خاطرنشان کرد: لچکی‌های ۲ طرف طاق بر پیشانی ایوان هم با چیدمان آجر مزین بوده و آن چیدمان آجر به صورت «خفته راسته» است که بر اثر زلزله بیشتر آجرها فروریخته و اکنون اندکی بر ناحیه پاکار طاق باقی مانده است. همان تزیینات خفته راسته بر پیشانی غرفه‌های طرفین ایوان نیز مشاهده می‌شود اما نمای ایوانچه‌های طرفین مسجد که بعدها به رواق‌ها افزوده شده، فاقد تزئینات است.

مسجد جامع فردوس
مسجد جامع فردوس

لباف‌خانیکی گفت: مسجد جامع فردوس، ۲ محراب بر انتهای ایوان قبله دارد محراب اولیه و اصلی بر میانه دیوار است که احتمالا بر مبنای باور حنفیان نسبت به امتداد قبله با گرایش به سمت غرب ساخته شده و محراب دیگر که نزدیک به گوشه جنوب شرق مطابق قبله شیعیان بعدها ساخته شده است. تزئین محراب‌ها منحصر به مقرنس‌های گچی کم عمق و ساده است.

وی ادامه داد: مسجد جامع فردوس یا تون اکنون تنها بنای کهن و زنده فردوس از اواخر قرن ششم هجری قمری است که هنوز با صلابت کاربری خود را حفظ کرده است و عظمت و اهمیت تون قدیم را قبل از تهاجم خونبار «هلاکوخان» مغول نشان می‌دهد.

منبع: ایسنا

به این مطلب امتیاز دهید

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

عضویت در خبرنامه
اخبار و اطلاعیه‌های مهم، تورهای آفری هفتگی